Ganesh Chaturthi 2026: गणपती बाप्पाची मूर्ती कशी आणावी? स्थापना विधी, पूजा साहित्य, मंत्र, नैवेद्य आणि विसर्जनाची संपूर्ण माहिती

Ganesh Chaturthi 2026 ची संपूर्ण माहिती जाणून घ्या. गणपतीची मूर्ती कशी निवडावी, स्थापना आणि प्राणप्रतिष्ठा विधी, पूजा साहित्य, दुर्वा, मोदक, आरती, रोजची पूजा आणि विसर्जनाची माहिती येथे वाचा. यंदा सोमवार 14 सप्टेंबर रोजी साजरी केली जात आहे. महाराष्ट्रासह देशभरात आज गणपती बाप्पाचे मोठ्या भक्तिभावाने स्वागत केले जात आहे. गणेश चतुर्थीच्या दिवशी घरात गणपतीची स्थापना करून विधिवत पूजा केली जाते आणि त्यानंतर घरच्या परंपरेनुसार दीड दिवस, 3 दिवस, 5 दिवस, 7 दिवस किंवा 10 दिवसांनंतर गणपतीचे विसर्जन केले जाते. महाराष्ट्रात गणेशोत्सवाला विशेष महत्त्व असून मुंबई, पुणे आणि राज्यातील अनेक शहरांमध्ये घरगुती तसेच सार्वजनिक गणेशोत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार गणेश चतुर्थी हा भक्ती, संस्कृती, एकता आणि पर्यावरण जागृतीचा महत्त्वाचा उत्सव आहे.

यंदाची गणेश चतुर्थी आणखी खास आहे कारण 14 सप्टेंबरलाच हरतालिका तीज आणि गणेश चतुर्थीचा योग आला आहे. पंचांगानुसार चतुर्थी तिथी 14 सप्टेंबर रोजी सकाळी सुमारे 7 वाजून 6 मिनिटांनी सुरू होते आणि 15 सप्टेंबर रोजी सकाळी सुमारे 7 वाजून 44 मिनिटांनी समाप्त होते. मुंबईसाठी गणपती पूजेचा मुख्य मध्यान्ह मुहूर्त 11 वाजून 20 मिनिटे ते दुपारी 1 वाजून 48 मिनिटांपर्यंत दिला आहे.

Ganesh Chaturthi 2026 कधी आहे आणि गणपती स्थापना कधी करावी?

गणेश चतुर्थी 2026 सोमवार 14 सप्टेंबर रोजी आहे. या दिवशी घरामध्ये गणपतीची मूर्ती आणून तिची स्थापना आणि प्राणप्रतिष्ठा केली जाते. गणपती स्थापनेसाठी मध्यान्हकाळ विशेष शुभ मानला जातो. मुंबईसाठी 11:20 ते 1:48 हा मुख्य पूजा मुहूर्त आहे. पुण्यासाठी उपलब्ध पंचांगानुसार 11:16 ते 1:44 असा मुहूर्त आहे. शहरानुसार सूर्योदय आणि स्थानिक गणनेत फरक असल्यामुळे आपल्या शहरातील पंचांगानुसार वेळ निश्चित करणे योग्य आहे.

यंदा गणेश चतुर्थी आणि हरतालिका एकाच दिवशी आल्यामुळे अनेकांच्या मनात गणपतीची स्थापना नेमकी कधी करायची असा प्रश्न आहे. दाते पंचांगकर्त्यांच्या माहितीनुसार 14 सप्टेंबर रोजी गणपतीची पार्थिव मूर्ती पहाटेच्या वेळेपासून दुपारी 1:51 पर्यंत आपल्या आणि गुरुजींच्या सोयीने स्थापित करता येते. त्यामुळे हरतालिका पूजन आणि गणपती स्थापना याबाबत अनावश्यक संभ्रम ठेवण्याची गरज नाही. घरच्या परंपरेनुसार आणि गुरुजींच्या मार्गदर्शनानुसार पूजा करता येईल. गणपतीची मूर्ती घरी आणताना घरातील वातावरण स्वच्छ ठेवावे. मूर्ती आणण्यापूर्वी पूजेची जागा स्वच्छ करून तिथे पाट किंवा चौरंग ठेवावा. त्यावर स्वच्छ वस्त्र अंथरावे आणि त्यावर गणपतीची स्थापना करण्याची तयारी करावी. काही कुटुंबांमध्ये गणपतीला घरात आणताना आरती केली जाते तर काही ठिकाणी ढोल ताशे किंवा मंगल वाद्यांसह बाप्पाचे स्वागत केले जाते. ही पद्धत प्रत्येक कुटुंबाच्या परंपरेनुसार वेगळी असू शकते.

गणपतीची मूर्ती कशी निवडावी?

गणेश चतुर्थीसाठी गणपतीची मूर्ती घेताना अनेक भक्त मूर्तीचा आकार, आसन, सोंड आणि रंग यांचा विचार करतात. धार्मिक परंपरेनुसार घरातील गणपतीसाठी शांत आणि प्रसन्न स्वरूपाची मूर्ती निवडली जाते. पर्यावरणाच्या दृष्टीने शक्य असल्यास शाडू मातीची किंवा नैसर्गिक मातीची मूर्ती निवडणे चांगले ठरते. महाराष्ट्र पर्यटन विभागानेही पर्यावरणपूरक गणेशमूर्ती आणि नैसर्गिक सजावटीला प्रोत्साहन दिले आहे.

मूर्ती घेताना ती पूर्णपणे सुरक्षित आणि अखंड आहे का हे पाहावे. मूर्तीला कुठे तडा गेलेला नाही ना किंवा कोणताही भाग तुटलेला नाही ना हे तपासावे. घराच्या जागेनुसार मूर्तीचा आकार ठरवावा. मूर्ती मोठी असली पाहिजे असे धार्मिकदृष्ट्या आवश्यक नाही. घरातील पूजेची जागा आणि विसर्जनाची व्यवस्था लक्षात घेऊन योग्य आकाराची मूर्ती निवडणे अधिक सोयीचे ठरते. गणपतीची मूर्ती घरात आणल्यानंतर ती थेट जमिनीवर ठेवण्याऐवजी पाटावर किंवा चौरंगावर ठेवावी. मूर्तीसमोर कलश, फुले, दुर्वा, दिवा आणि नैवेद्याची व्यवस्था करावी. गणपतीच्या सजावटीसाठी फुले, पाने आणि नैसर्गिक वस्तूंचा वापर केल्यास पूजा अधिक सुंदर दिसते आणि पर्यावरणाचाही विचार करता येतो.

गणपती स्थापना आणि प्राणप्रतिष्ठा विधी कसा करावा?

गणपती स्थापना करण्यापूर्वी सर्वप्रथम पूजा करण्याची जागा स्वच्छ करावी. पाटावर स्वच्छ लाल किंवा पिवळे वस्त्र अंथरावे. त्यावर थोडे अक्षत ठेवून गणपतीची मूर्ती ठेवण्यासाठी जागा तयार करावी. त्यानंतर कलश स्थापना करता येते. कलशामध्ये स्वच्छ पाणी भरून त्यामध्ये अक्षत, सुपारी किंवा नाणे ठेवले जाते आणि वर आंब्याची किंवा उपलब्ध पवित्र पानांची रचना करून नारळ ठेवला जातो. घरच्या परंपरेनुसार कलश स्थापनेची पद्धत बदलू शकते.

यानंतर गणपतीची मूर्ती पाटावर ठेवावी. प्रथम गणपतीला पाणी किंवा पंचामृताने प्रतीकात्मक स्नान घालण्याची पद्धत काही घरांमध्ये आहे. मूर्ती मातीची असल्यास प्रत्यक्ष पाण्याने स्नान घालण्याऐवजी पाणी शिंपडून शुद्धीकरण केले तरी चालते. त्यानंतर गणपतीला वस्त्र, जानवे, गंध, कुंकू, अक्षता आणि फुले अर्पण केली जातात. गणपतीला दुर्वा अत्यंत प्रिय मानल्या जातात त्यामुळे दुर्वांची जुडी अर्पण करण्याची परंपरा आहे. यानंतर गणपतीसमोर दिवा आणि धूप लावावा. गणपतीला लाल किंवा उपलब्ध ताजी फुले अर्पण करावीत. त्यानंतर मोदक किंवा आपल्या परंपरेनुसार नैवेद्य दाखवावा. गणपती अथर्वशीर्ष, गणपती मंत्र, गणपती स्तोत्र किंवा गणपतीची आरती म्हणता येते. पूजा करताना कुटुंबातील सर्व सदस्यांनी सहभागी होऊन बाप्पाची आरती करावी.

प्राणप्रतिष्ठेचा संपूर्ण वैदिक विधी घरच्या घरी करण्याऐवजी पुरोहितांच्या मार्गदर्शनाने केल्यास अधिक योग्य राहते. कारण मंत्रोच्चार आणि संकल्पाची पद्धत परंपरेनुसार बदलू शकते. साधी घरगुती पूजा करणाऱ्या भक्तांनी श्रद्धेने गणपतीची स्थापना करून पूजा आणि आरती केली तरी उत्सव भक्तिभावाने साजरा करता येतो.

गणपती पूजेसाठी कोणते साहित्य लागते?

गणपती स्थापनेसाठी आधीच पूजा साहित्य तयार ठेवले तर पूजा करताना धावपळ होत नाही. यामध्ये गणपतीची मूर्ती, पाट किंवा चौरंग, स्वच्छ वस्त्र, कलश, नारळ, पाने, अक्षता, हळद, कुंकू, चंदन किंवा गंध, फुले, दुर्वा, धूप, अगरबत्ती, कापूर, तेल किंवा तुपाचा दिवा, वात, पंचामृतासाठी दूध, दही, तूप, मध आणि साखर, तसेच नैवेद्यासाठी मोदक किंवा इतर गोड पदार्थ ठेवता येतात.

गणेश चतुर्थीच्या हार्दिक शुभेच्छा! बाप्पाच्या आगमनाने घराघरात आनंदाचे वातावरण

याशिवाय सुपारी, दक्षिणा, फळे, विड्याची पाने, लवंग, वेलची आणि इतर पूजेच्या वस्तू घरच्या परंपरेनुसार वापरल्या जातात. गणपतीच्या पूजेमध्ये दुर्वांना विशेष महत्त्व आहे. त्यामुळे दुर्वा आधीच आणून स्वच्छ पाण्याने धुऊन ठेवाव्यात. नैवेद्यासाठी उकडीचे मोदक हा महाराष्ट्रातील सर्वात लोकप्रिय पदार्थ आहे. नारळ आणि गुळाचे सारण करून तयार केलेले मोदक गणपतीला नैवेद्य म्हणून दाखवले जातात. पूजेसाठी साहित्य घेताना अनावश्यक प्लास्टिकचा वापर टाळणे चांगले. नैसर्गिक फुले, मातीचे दिवे आणि पर्यावरणपूरक सजावट वापरल्यास गणेशोत्सव अधिक पर्यावरणस्नेही पद्धतीने साजरा करता येतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागानेही पर्यावरणाची काळजी घेत गणेशोत्सव साजरा करण्यावर भर दिला आहे.

गणपतीची रोज पूजा कशी करावी आणि विसर्जन कधी करावे?

गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर ज्या दिवसांपर्यंत बाप्पा घरी ठेवले जातात त्या काळात सकाळी आणि संध्याकाळी आरती करण्याची परंपरा आहे. सकाळी गणपतीसमोर दिवा लावून गंध, अक्षता, फुले आणि दुर्वा अर्पण कराव्यात. त्यानंतर नैवेद्य दाखवून आरती करावी. संध्याकाळी पुन्हा दिवा आणि धूप लावून गणपतीची आरती करता येते. घरातील परंपरेनुसार अथर्वशीर्ष किंवा गणपती स्तोत्राचे पठण केले जाते. गणपतीला नैवेद्य दाखवताना मोदक, पुरणपोळी, फळे किंवा घरच्या परंपरेतील इतर पदार्थ ठेवता येतात. रोज मोठा नैवेद्य असणे आवश्यक नाही. भक्ती आणि श्रद्धेने उपलब्ध असलेला सात्त्विक नैवेद्य अर्पण करणे महत्त्वाचे मानले जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात घरातील वातावरण स्वच्छ आणि प्रसन्न ठेवून शक्य तितक्या शांततेने पूजा करावी.

गणपतीचे विसर्जन घरच्या परंपरेनुसार वेगवेगळ्या दिवशी केले जाते. काही कुटुंबे दीड दिवसांनी विसर्जन करतात तर काही 3, 5, 7 किंवा 10 दिवस गणपती ठेवतात. 2026 मध्ये अनंत चतुर्दशी शुक्रवार 25 सप्टेंबर रोजी आहे आणि त्या दिवशी मुख्य गणेश विसर्जन होणार आहे. विसर्जनाच्या वेळी गणपतीची अंतिम पूजा करून आरती करावी. बाप्पाला नैवेद्य दाखवून कुटुंबातील सदस्यांनी गणपतीची माफी मागून पुढच्या वर्षी लवकर येण्याची प्रार्थना केली जाते. त्यानंतर गणपतीची मूर्ती मिरवणुकीत किंवा साध्या पद्धतीने विसर्जनासाठी नेली जाते. पर्यावरणाचा विचार करून घरगुती मातीच्या मूर्तीचे विसर्जन कृत्रिम तलावात किंवा स्थानिक प्रशासनाने निश्चित केलेल्या विसर्जनस्थळी करणे योग्य आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागानेही पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव आणि विसर्जनाला प्रोत्साहन दिले आहे.

गणेश चतुर्थी 2026 मधील महत्त्वाच्या तारखा

गणेश चतुर्थी 2026 सोमवार 14 सप्टेंबर रोजी आहे. मुंबईमध्ये गणपती पूजेचा मुख्य मुहूर्त सकाळी 11:20 ते दुपारी 1:48 असा आहे. चतुर्थी तिथी 14 सप्टेंबर रोजी सकाळी 7:06 वाजता सुरू होऊन 15 सप्टेंबर रोजी सकाळी 7:44 वाजता समाप्त होते. मुख्य अनंत चतुर्दशी आणि गणपती विसर्जन शुक्रवार 25 सप्टेंबर रोजी होणार आहे.

यंदा गणेश चतुर्थी आणि हरतालिका एकाच दिवशी आल्यामुळे 14 सप्टेंबरचा दिवस विशेष ठरला आहे. घरातील गणपतीची स्थापना करताना आपल्या शहरातील पंचांगातील वेळ पाहावी. मुंबईसाठी 11:20 ते 1:48 हा मुख्य पूजा मुहूर्त उपलब्ध आहे तर पुण्यासाठी 11:16 ते 1:44 अशी वेळ दिली आहे.