खरीप हंगामात सोयाबीन हे महाराष्ट्रासह अनेक राज्यांतील शेतकऱ्यांचे महत्त्वाचे पीक आहे. चांगले उत्पादन मिळवण्यासाठी योग्य वाणाची निवड करणे तितकेच महत्त्वाचे असते.
कमी कालावधी, उत्पादन क्षमता आणि रोगप्रतिकारक गुणधर्म लक्षात घेऊन काही सुधारित वाण शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर ठरू शकतात. भारतीय कृषी संशोधन संस्थेने (IARI), पूसा विकसित केलेल्या तीन सोयाबीन वाणांची सध्या चर्चा आहे.
पूसा सोयाबीन 9712 – 115 दिवसांत उत्पादन
पूसा सोयाबीन 9712 हे वाण प्रामुख्याने दिल्ली आणि राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रातील सिंचित खरीप परिस्थितीसाठी शिफारस केलेले आहे. या वाणाचा कालावधी सुमारे 115 दिवसांचा असून योग्य परिस्थितीत प्रति हेक्टर सुमारे 22.5 क्विंटलपर्यंत उत्पादन क्षमता नमूद करण्यात आली आहे.
या वाणाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे मूगबीन यलो मोजॅक व्हायरस (MYMV) विरुद्ध त्याची प्रतिकारक्षमता. या रोगामुळे पानांवर पिवळेपणा येऊन झाडाच्या वाढीवर आणि उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे रोगाचा प्रादुर्भाव असलेल्या भागात अशा प्रतिकारक्षम वाणाला महत्त्व मिळते.
पूसा 12 – 22.9 क्विंटलपर्यंत उत्पादन क्षमता
दुसरे वाण म्हणजे पूसा 12. हे वाण उत्तर मैदानी भागातील सिंचित खरीप लागवडीसाठी शिफारस केलेले आहे. या वाणाचा पीक कालावधी सुमारे 128 दिवस असून योग्य परिस्थितीत 22.9 क्विंटल प्रति हेक्टरपर्यंत उत्पादन क्षमता असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.
पूसा 12 चे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची मूगबीन यलो मोजॅक व्हायरस आणि रायझोक्टोनिया ब्लाइट या रोगांविरुद्ध प्रतिकारक्षमता. त्यामुळे रोगाचा धोका असलेल्या परिस्थितीत या वाणाचा विचार केला जाऊ शकतो.
पूसा सोयाबीन 6 – अनेक रोगांविरुद्ध प्रतिकार
पूसा सोयाबीन 6 हे या तीन वाणांपैकी विशेष लक्ष वेधून घेणारे वाण आहे. हे वाण 2021 मध्ये विकसित करण्यात आले असून 2025 मध्ये त्याची व्यापक शिफारस करण्यात आली. दिल्ली-NCR, पंजाब आणि हरियाणा भागातील सिंचित खरीप परिस्थितीसाठी हे वाण उपयुक्त मानले जाते.
या वाणातून योग्य परिस्थितीत 21.4 क्विंटल प्रति हेक्टरपर्यंत उत्पादन मिळू शकते, अशी माहिती देण्यात आली आहे. विशेष म्हणजे या वाणामध्ये मूगबीन यलो मोजॅक व्हायरस, रायझोक्टोनिया ब्लाइट आणि बॅक्टेरियल पस्ट्यूल यांसारख्या प्रमुख रोगांविरुद्ध प्रतिकारक्षमता असल्याचे नमूद आहे. काही किडींविरुद्ध मध्यम पातळीची सहनशीलताही आढळते.
दाण्याची गुणवत्ता आणि तेलाचे प्रमाणही महत्त्वाचे
पूसा सोयाबीन 6 च्या दाण्यांचा रंग पिवळा असून त्यामध्ये सुमारे 20.7 टक्के तेलाचे प्रमाण असल्याचे या माहितीत नमूद आहे. त्यामुळे तेल उत्पादन आणि प्रक्रिया उद्योगासाठीही या वाणाकडे पाहिले जाते.
शेतकऱ्यांनी वाण निवडताना काय पाहावे?
फक्त उत्पादनाचा आकडा पाहून सोयाबीनचे बियाणे निवडणे योग्य ठरत नाही. आपल्या भागातील हवामान, जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता, पेरणीचा कालावधी आणि स्थानिक कृषी शिफारशी यांचा विचार करणे गरजेचे आहे.
विशेषतः महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांनी आपल्या जिल्ह्यासाठी कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी विभागाने शिफारस केलेले वाण तपासूनच अंतिम निर्णय घ्यावा. महाराष्ट्रासाठी उपलब्ध शिफारशींमध्ये MAUS 731, MAUS 725, फुले दुर्वा (KDS 992), NRC 150, JS 23-09 यांसह इतर वाणांचाही समावेश आहे.
उत्पादनासाठी फक्त वाण पुरेसा नाही
चांगले बियाणे निवडणे हा उत्पादनाचा एक भाग आहे. योग्य वेळी पेरणी, जमिनीची तयारी, संतुलित खत व्यवस्थापन, तण नियंत्रण आणि रोग-किडींचे वेळेवर निरीक्षण यावरही अंतिम उत्पादन मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असते.
त्यामुळे ‘हे वाण घेतले म्हणजे हमखास इतके क्विंटल उत्पादन मिळेल’ असा दावा करणे योग्य नाही. दिलेले उत्पादन आकडे हे योग्य परिस्थितीतील उत्पादन क्षमतेचे संदर्भ आहेत; प्रत्यक्ष शेतातील उत्पादन परिस्थितीनुसार बदलू शकते.
1 thought on “सोयाबीन उत्पादक शेतकऱ्यांसाठी कामाची बातमी! या 3 वाणांमध्ये रोगप्रतिकारक क्षमता, उत्पादनही चांगले”