भारतीय स्वयंपाकघरात अनेक मसाल्यांचा वापर केला जातो. त्यापैकी ओवा (Ajwain) हा असा मसाला आहे, जो पदार्थांना वेगळी चव आणि सुगंध देतो. पोळी, भजी, पराठे, कचोरी, डाळ किंवा इतर पदार्थांमध्ये ओव्याचा वापर केला जातो. ओव्याला हिंदीमध्ये अजवाइन, तर इंग्रजीमध्ये Carom Seeds असे म्हटले जाते.
अनेक घरांमध्ये ओव्याचा वापर पारंपरिक पद्धतीने पचनाशी संबंधित किरकोळ तक्रारींसाठी केला जातो. मात्र कोणत्याही आरोग्य समस्येवर ओवा हा वैद्यकीय उपचाराचा पर्याय समजू नये. नियमित किंवा मोठ्या प्रमाणात सेवन करण्यापूर्वी आपल्या आरोग्याची परिस्थिती लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे.
Ajwain in Marathi म्हणजे काय?
Ajwain in Marathi म्हणजे ओवा. ओवा ही एक सुगंधी वनस्पती असून तिच्या छोट्या बियांचा मसाला म्हणून वापर केला जातो. याचे शास्त्रीय नाव Trachyspermum ammi असे दिले जाते. ओव्याच्या बियांमध्ये विशिष्ट सुगंध असून त्यामागे Thymol हा महत्त्वाचा घटक आहे.
ओव्याची चव तिखट आणि तीव्र असते. त्यामुळे अगदी थोड्या प्रमाणात वापरला तरी पदार्थाला वेगळी चव आणि सुगंध मिळतो. महाराष्ट्रातही ओव्याचा स्वयंपाकात मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.
ओव्याला वेगवेगळ्या भाषांमध्ये वेगवेगळी नावे आहेत. इंग्रजीमध्ये Carom Seeds किंवा Bishop’s Weed, हिंदीमध्ये Ajwain आणि मराठीत ओवा असे त्याचे सामान्य नाव आहे.
ओव्याचे आरोग्यासाठी फायदे
ओव्याचा वापर पारंपरिक आहारात आणि घरगुती पद्धतींमध्ये अनेक कारणांसाठी केला जातो. विशेषतः पचनाशी संबंधित तक्रारींमध्ये त्याचा उल्लेख आढळतो. मराठी विश्वकोशात ओव्याचा उपयोग अपचन, उदरवायू आणि पोटातील शूल यांसारख्या समस्यांसाठी पारंपरिक पद्धतीने केला जात असल्याचे नमूद आहे.
पचनासाठी ओवा
जेवणानंतर पोट जड होणे, गॅस किंवा अपचनाची भावना असल्यास अनेक घरांमध्ये थोडा ओवा वापरण्याची पद्धत आहे. ओव्यामधील सुगंधी घटकांमुळे पचनसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो, अशी पारंपरिक मान्यता आहे.
मात्र सतत अपचन, पोटदुखी किंवा अॅसिडिटी होत असल्यास केवळ ओव्यावर अवलंबून न राहता डॉक्टरांचा सल्ला घेणे योग्य ठरते.
गॅस आणि पोट फुगणे
ओवा पारंपरिकरीत्या उदरवायू आणि पचनाच्या समस्यांसाठी वापरला जातो. त्यामुळे जेवणात योग्य प्रमाणात ओवा वापरणे काही लोकांना आरामदायी वाटू शकते.
भूक वाढवण्यासाठी पारंपरिक वापर
ओव्याला पारंपरिक वैद्यकीय पद्धतींमध्ये दीपक, म्हणजे भूक वाढविण्यास मदत करणारा मसाला म्हणूनही वर्णन केले आहे.
सर्दीच्या काळात ओव्याचा वापर
काही घरांमध्ये सर्दी किंवा नाक बंद झाल्यास ओव्याची वाफ घेण्याची पद्धत आहे. ओव्याच्या तीव्र सुगंधामुळे तात्पुरता आराम मिळू शकतो. मात्र सर्दी, श्वास घेण्यास त्रास किंवा तापाची समस्या गंभीर असल्यास वैद्यकीय उपचार घेणे आवश्यक आहे. ओव्याच्या वाफेचा पारंपरिक वापर मराठी आरोग्यविषयक लेखांमध्येही आढळतो.
ओव्याचे पाणी कसे बनवतात?
ओव्याचे पाणी हा घरगुती वापरातील लोकप्रिय प्रकार आहे.
यासाठी साधारणपणे थोडा ओवा पाण्यात उकळून किंवा गरम पाण्यात भिजवून नंतर गाळला जातो. काही लोक ओवा हलका भाजून त्याचा वापर करतात.
ओव्याचे पाणी घेताना मात्र प्रमाणाचा अतिरेक करू नये. प्रत्येक व्यक्तीची प्रकृती वेगळी असते आणि घरगुती उपायांचा परिणामही व्यक्तीनुसार बदलू शकतो.
ओवा स्वयंपाकात कसा वापरतात?
ओव्याचा सर्वात सामान्य उपयोग म्हणजे मसाला म्हणून.
पोळी किंवा पराठ्याच्या पिठात थोडा ओवा घातल्यास चव आणि सुगंध वाढतो. भजी, कचोरी, पुरी, डाळीचे पदार्थ आणि काही स्नॅक्समध्येही ओव्याचा वापर केला जातो.
ओवा वापरण्यापूर्वी तो थोडासा भाजल्यास त्याचा सुगंध आणखी खुलतो. मात्र जास्त भाजल्यास त्याची चव कडवट होऊ शकते.
ओव्याच्या पानांचा उपयोग
फक्त ओव्याच्या बियांचाच नाही तर काही ठिकाणी ओव्याच्या पानांचाही स्वयंपाकात वापर केला जातो. ओव्याची पाने भाजी, डाळ किंवा भजीसारख्या पदार्थांमध्ये वापरता येतात.
घरच्या घरी ओव्याचे रोप लावण्याचाही पर्याय आहे. योग्य सूर्यप्रकाश, माती आणि पाणी मिळाल्यास ओव्याचे रोप घरच्या बागेत किंवा कुंडीत वाढवता येते.
ओवा किती खावा?
ओवा हा मसाला असल्यामुळे सामान्यतः तो आहारात लहान प्रमाणात वापरला जातो. मात्र “दररोज एवढाच ओवा खावा” असा एकच नियम सर्वांसाठी लागू होत नाही. जास्त प्रमाणात ओवा घेतल्यास काही लोकांना पोटात जळजळ, अस्वस्थता किंवा इतर त्रास होऊ शकतो. त्यामुळे आरोग्याच्या कारणासाठी ओव्याचे नियमित किंवा मोठ्या प्रमाणात सेवन करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे चांगले.
ओवा खाण्याचे संभाव्य तोटे
ओवा सामान्य आहारातील मसाला असला तरी प्रत्येक गोष्ट जास्त प्रमाणात घेतल्यास त्रास होऊ शकतो. अतिप्रमाणात ओवा घेतल्यास काही व्यक्तींमध्ये पोटात जळजळ, अॅसिडिटी किंवा पचनाशी संबंधित अस्वस्थता होऊ शकते. त्यामुळे “नैसर्गिक आहे म्हणजे कितीही प्रमाणात सुरक्षित आहे” असा समज करून घेऊ नये.
विशेषतः काही वैद्यकीय समस्या असलेल्या व्यक्तींनी किंवा नियमित औषधे घेणाऱ्यांनी ओव्याचे मोठ्या प्रमाणात सेवन करण्यापूर्वी डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
गर्भवती महिलांनी ओवा खावा का?
गर्भावस्थेत कोणताही घरगुती उपाय किंवा औषधी स्वरूपात मोठ्या प्रमाणात मसाले घेण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे योग्य आहे. स्वयंपाकात नेहमी वापरला जाणारा थोडा ओवा आणि औषधी उपयोगासाठी घेतलेले मोठे प्रमाण यात फरक आहे. म्हणून गर्भावस्थेत ओव्याचे पाणी, काढा किंवा मोठ्या प्रमाणात ओवा घेण्यापूर्वी वैद्यकीय तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
ओवा आणि थायमॉल
ओव्याच्या बियांमध्ये सुगंधी तेल असते आणि त्यात Thymol हा महत्त्वाचा घटक आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार ओव्याच्या बियांमध्ये साधारण ४–५ टक्के बाष्पनशील तेल असून त्यात थायमॉलचे प्रमाण मोठे असते.
याच कारणामुळे ओव्याला त्याचा विशिष्ट तीव्र सुगंध आणि चव मिळते.
ओव्याचा चहा कसा बनवतात?
ओव्याचा चहा किंवा काढ्यासारखे पेय काही लोक घरगुती पद्धतीने तयार करतात. साधारणपणे पाण्यात थोडा ओवा उकळून किंवा गरम पाण्यात भिजवून ते गाळले जाते.
यामध्ये इतर पदार्थ घालण्याची पद्धतही काही घरांमध्ये आहे. मात्र आरोग्याच्या समस्येवर उपचार म्हणून अशा पेयांचा वापर करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे योग्य आहे.
ओवा घरात कसा लावायचा?
घरच्या कुंडीतही ओव्याचे रोप वाढवण्याचा प्रयत्न करता येतो. त्यासाठी चांगला निचरा होणारी माती, योग्य सूर्यप्रकाश आणि नियमित पण मर्यादित पाणी आवश्यक असते.
घरगुती बागकामाच्या माहितीनुसार ओव्याच्या रोपाला फार मोठ्या प्रमाणात देखभालीची गरज नसते. पानांची योग्य छाटणी आणि अधूनमधून खत देणे यामुळे रोपाची वाढ चांगली होण्यास मदत होऊ शकते.
ओवा आणि भारतीय स्वयंपाक
भारतीय खाद्यसंस्कृतीमध्ये ओव्याचे स्थान विशेष आहे. पराठा, पुरी, भजी, कचोरी यांसारख्या पदार्थांमध्ये ओवा वापरला जातो. त्याचा सुगंध पदार्थाची चव अधिक खुलवतो.
महाराष्ट्रीयन घरांमध्ये विशेषतः पचनास जड वाटणाऱ्या काही पदार्थांमध्ये ओवा घालण्याची पद्धत आढळते. त्यामुळे तो केवळ आरोग्याशी जोडलेला घटक नसून रोजच्या स्वयंपाकातील एक महत्त्वाचा मसाला आहे.
